ދެހާސް ތޭވީސް ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު 7 ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން އިސްރާއީލުން ޣައްޒާއާއި، ލުބުނާނާއި، ސީރިއާ އަދި އީރާނުގައި ކުރަމުންދާ ހަނގުރާމަތަކުގެ ޖުމްލަ ޚަރަދު 205 ބިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރާ (ގާތްގަނޑަކަށް 700 ބިލިއަން ޝެކެލް) ގާތްކުރާ ކަމަށް އިސްރާއީލުގެ މީޑިއާތަކުން ރިޕޯޓުކޮށްފިއެވެ.
މި އަދަދުތައް ހާމަކޮށްފައިވަނީ 'ދަ ޓައިމްސް އޮފް އިސްރާއީލް' ގެ ހިބްރޫ ބަހުގެ ނޫހެއް ކަމަށްވާ 'ޒްމާން ޔިސްރާއީލް' ގައި ޝާއިއުކޮށްފައިވާ އިގްތިސާދީ ދިރާސާ ރިޕޯޓެއްގައެވެ. އިގްތިސާދީ ތަޖުރިބާކާރު ނިރް ގޯލްޑްބާގް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ މި ރިޕޯޓުގައި، އެކި ރާސްތާތަކުގައި ކުރިއަށްދާ ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތަށާއި، އުފެއްދުންތެރިކަމަށް އަދި އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ އެހީތެރިކަމަށް އައިސްފައިވާ ބަދަލުތައް ވަރަށް ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ވަޒަންކޮށްފައިވެއެވެ. މިއީ މިހާތަނަށް މި ހަނގުރާމައިގެ ޚަރަދުތަކާ ގުޅޭގޮތުން އާންމުކޮށްފައިވާ އެންމެ ތަފްސީލީ އެއް ރިޕޯޓެވެ.
އިސްރާއީލުގެ މަރުކަޒީ ބޭންކް، 'ބޭންކް އޮފް އިސްރާއީލް' ގެ ތަފާސްހިސާބުތަކާ ހަވާލާދީ އެ ރިޕޯޓުގައި ބުނެފައިވާ ގޮތުން، ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ސީދާ ސަރުކާރުން ކުރި ޚަރަދު ވަނީ 118 ބިލިއަން ޑޮލަރަށްވުރެ މައްޗަށް ގޮސްފައެވެ. މީގެ ތެރެއިން އެންމެ ބޮޑު ބައެއް ހިއްސާކުރަނީ ދިފާއީ އަދި އަސްކަރީ ޚަރަދުތަކަށެވެ. އެގޮތުން ހަތިޔާރު ގަތުމަށާއި، ޣައްޒާއާއި ލުބުނާނުގެ އިތުރުން އީރާނާ ދެކޮޅަށް ހިންގާ އަސްކަރީ އޮޕަރޭޝަންތަކަށް 71.2 ބިލިއަން ޑޮލަރު ޚަރަދުކޮށްފައިވާއިރު، ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ގެއްލުންވި ފަރާތްތަކަށް ބަދަލު ދިނުމުގެ ގޮތުން 9.6 ބިލިއަން ޑޮލަރު ވަނީ ދޫކޮށްފައެވެ.
މީގެ އިތުރުން، އާންމު ރައްޔިތުންނާ ގުޅުންހުރި އެކި ކަންކަމަށާއި، އުތުރާއި ދެކުނުގެ ސަރަހައްދުތަކުން ގެދޮރު ދޫކޮށް ދާންޖެހުނު މީހުންނަށް ބޯހިޔާވަހިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމަށް 16.7 ބިލިއަން ޑޮލަރު ޚަރަދުކޮށްފައިވެއެވެ. އަދި ދައުލަތުގެ ދަރަނި ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން އިންޓަރެސްޓުގެ ގޮތުގައި ދައްކަންޖެހުނު ފައިސާގެ އަދަދު 5.5 ބިލިއަން ޑޮލަރަށް އަރައެވެ. ހަމައެއާއެކު، އެމެރިކާއިން އިސްރާއީލަށް ފޯރުކޮށްދީފައިވާ ހަތިޔާރާއި، ވަޒަނާއި، އަސްކަރީ އާލާތްތަކުގެ އަގު ގާތްގަނޑަކަށް 26 ބިލިއަން ޑޮލަރަށް އަރާނެ ކަމަށްވެސް މި ރިޕޯޓުގައި ލަފާކޮށްފައިވެއެވެ. މިއީ އިސްރާއީލުގެ އަސްކަރީ ގާބިލުކަން ދެމެހެއްޓުމަށް އެމެރިކާއިން ވެދީފައިވާ ވަރަށް ބޮޑު އެހީތެރިކަމެކެވެ.
ހަނގުރާމައިައި އިސްރާއީލަށް ލިބުނު ގެއްލުން ވަނީ 205 ބިލިއަނާ ގާތްކޮށްފައި. ފޮޓޯ/ރޮއިޓާސް
ހަނގުރާމައިގެ އިގްތިސާދީ ގެއްލުން ހަމައެކަނި ދައުލަތުގެ ޚަރަދުތަކަކުން ނުނިމެއެވެ. ވިޔަފާރިތަކަށާއި ސަރަހައްދީ ވިޔަފާރިއަށް އެރި ބުރޫތަކުގެ ސަބަބުން، 2023 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހުން ފެށިގެން 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް އިސްރާއީލުގެ އިގްތިސާދީ އުފެއްދުންތެރިކަމުން 51.9 ބިލިއަން ޑޮލަރު ގެއްލިފައިވާ ކަމަށް އަންދާޒާކޮށްފައިވެއެވެ.
އެތައް ހާސް ބަޔަކު ރިޒާވް ސިފައިންގެ ގޮތުގައި ވަޒީފާތަކުން ދުރުގައި ތިބެން ޖެހުމަކީވެސް އުފެއްދުންތެރިކަން ދަށަށް ދިޔަ މައިގަނޑު އެއް ސަބަބެވެ. ބައެއް ދުވަސްވަރު ރިޒާވް ސިފައިންގެ ގޮތުގައި 100،000 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުން ހަރަކާތްތެރިވެފައިވެއެވެ. އަދި 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި ހިނގަމުންދާ ކަންކަމަށް ރިއާޔަތްކުރާއިރު، މި ގެއްލުމުގެ އަދަދު 58.6 ބިލިއަން ޑޮލަރަށްވުރެ މައްޗަށް ދާނެ ކަމަށް ރިޕޯޓުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުތަކާއި، އެމެރިކާގެ އެހީއާއި، އުފެއްދުންތެރިކަމުން ގެއްލުނު މިންވަރު އެއްކޮށްލުމުން، ހަނގުރާމައިގެ ޖުމްލަ އިގްތިސާދީ އަގު 205 ބިލިއަން ޑޮލަރާ ގާތްކުރެއެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ ދައުލަތުން ބަދަލު ނުދޭ އަމިއްލަ ފަރުދުންނަށް ލިބުނު ގެއްލުންތަކާއި، އަމިއްލަ ވިޔަފާރިތަކަށް ލިބުނު ހުރިހާ ގެއްލުމެއް ނުހިމަނައި ހަދާފައިވާ ހިސާބެއް ކަމުން، ހަނގުރާމަ ދިގުލައިގެންދާ ވަރަކަށް މި އަދަދުތައް އިތުރަށް ބޮޑުވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
ދައުލަތުގެ ޚަރަދުތައް އިންތިހާއަށް ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން، އިސްރާއީލު ސަރުކާރަށް ވަނީ ޓެކްސް ބޮޑުކުރަން މަޖުބޫރުވެފައެވެ. މީގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އާންމު ދިރިއުޅުމުގެ ޚަރަދުތައް ބޮޑުވެ، ހާއްސަކޮށް ކުދި އަދި މެދުފަންތީގެ ވިޔަފާރިތަކަށް ވަރަށް ބޮޑެތި ދަތިތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައިވާ ކަމަށް ރިޕޯޓުގައި ބުނެފައިވެއެވެ. މިއީ އިސްރާއީލުގެ ތާރީހުގައިވެސް އިގްތިސާދީ ގޮތުން އެންމެ ބޮޑު ހޭދައެއް ކުރަންޖެހުނު އަސްކަރީ ދުވަސްވަރު ކަމަށާއި، މީގެ ނޭދެވޭ އަސަރުތައް ކުރިއަށް އޮތް އެތައް އަހަރަކަށް ދެމިގެންދާނެ ކަމަށް ތަޖުރިބާކާރުން ލަފާކުރެއެވެ. މީގެ ކުރިން ފާސްކުރި ދިފާއީ ބަޖެޓުވެސް މިހާރު ވަނީ އިތުރުކުރަން ޖެހިފައެވެ. މިވަގުތުވެސް އިސްރާއީލުގެ ދިފާއި ބަޖެޓު އިތުރުކުރުމާމެދު ސަރުކާރުގެ ތެރޭގައި މަޝްވަރާކުރެވެމުންދާއިރު، ހަނގުރާމަ ހުއްޓުމަކަށް އަންނާނެ ވަކި ތާރީޚެއް އަދިވެސް ކަށަވަރުވެފައެއް ނުވެއެވެ.